Karleh- May 9-15, 2016 hi Kristian chhungkaw chawlhkar a ni a. Kuminah hian chhungkuaa zir tur Lesson 4 siam a ni a, Zirlaibu ami bakah May 11 (Nilai) zan, May 14 (Inrini zan) May 15 Pathiani zan sermon thupui siam a ni. Inkhawm loh zan apiangin in lama zir tur buatsaih hi chhungkaw tinin zir tur a ni. Assembly in a rel angin, Headquarters chuan Hemi chawlhkarah hian chhung tinin chhung Inkhawm leh zir tur buatsaih hi zir theuh turin a ngen a ni.
May 9 Thawhtan zan : (Zirlai 1-na) Chhungkaw awm chhan
May 10 Thawhlehni zan : (Zirlai 2-na) Chhungkuaa harsatna awm thei te
May 11 Nilai zan : (Sermon Inkhawm) Kristian Chhungkuaa Naupangte chanvo
May 12 Ningani zan : (Zirlai 3-na) Kristian chhungkua leh Family Planning
May 13 Zirtawpni zan : (Zirlai 4-na)Kristian chhungkua leh Birth control
May 14 Inrinni zan : (Sermon Inkhawm)Nu leh pate mawhphurhna
May 15 Pathianni zing : (Sermon Inkhawm) Thlarau Thianghlim thlenni programe
May 15 Pathianni zan : (Sermon Inkhawm) Kristian Chhungkuaa Thalaite mawhphurhna
Thuzir tur bu download duh tan, a hnuai link-ah hian download theih a ni e.
Kristian Chhungkaw Thuzir 2016
..............................................
KRISTIAN CHHUNGKAW CHAWLKAR THUZIR
May 9-15, 2016
THUHMAHRUAI Kum dang ang bawkin, kuminah pawh May chawlhkar hnihna ni 9-15 inkar chu Kristian Chhungkaw chawlhkarah hmangin a kar tawpna Pathianni May 19, 2016 chu a hmawr bawkna atan ruat a ni a. May 19 Pathianni hi Thlarau Thianghlim Thlen ni (special Sunday) a lo nih ve chiah avangin zing inkhawmah chuan Kristian Chhungkaw programme siam a ni lo. Kristian Chhungkaw Chawlhkar chhunga thu zir tur hi a ziak tura ruatin a rawn ziak a, chhung tinten tha takin zir thei ila a lawmawm hle ang. Zan tina thu zir turte leh inkhawm zana sermon thupui turte chu a bu-ah hian tar lan a ni. Sermon hi thupui chauh dah a ni a, thusawituten an rilrua awm ang taka an sawi theih nan zalenna zau tak pek an ni. Thuzir turte hi kum rei fu kal tawha kan zir hnu, a thatna la ngai reng si, tlem tlema tihdanglama zir tura buatsaih lehte a awm a. Tin, Assembly-in Family Planning leh Birth Control chungchang ‘Pathian thuin min zirtirnate hre reng chungin nasa lehzuala inzirtir leh hma lak ni se’ a lo tih bawhzui nan zir tura dah a ni bawk. Naupang lam chuan an hre thiam pha lo ang a, mahse chhung tinah a hre tur leh hriat mamawh rual- nula leh tlangval, nu leh pa te a tam ber kan ni hlawm tawhin a rinawm a. Chuvangin, zirlai 3-na leh 4-na ah hian naupang lam kan thlawh khum deuh dawn a, Kohhranhote hriatthiamna pawh kan ngen nghal a ni. Pathianin chhung tinte malsawm che u rawh se. .................................Zirlai 1-na. Thupui: Chhungkaw awmchhan. Bible chhiar turte: Gen. 2:18-25; Mal. 2:15.
THUHMAHRUAI: Kan Pathian hi tuma tihbuai loh leh dipzap loha mahni chauhva ropui taka awm nuam ti mi a ni lo va, mi dangte nena inzawmna leh inpawlhona neih duh Pathian a nih avangin, amah Pathian nihna leh a thilsiamte nena kan inzawmna tawngkam pawh mihringte inlaichinna tawngkamin sawi a ni thin. Entirnan- Pathiana Mi nung pathumte chu, ‘Pa, Fapa leh Thlarau Thianghlim’ an ni a, pa leh fa inlaichinna neiin a inpuang chhuak a, amah ringtute chu a fa atan min siam a, amah chu kan pa a ni. Chutiang chu a nih vangin, mihringte khawsakho dan leh inzawm dan tur pawh chhungkua atangin a buatsaihsak a. Hmeichhia leh mipa inneihna atangin chhungkua min tansak a, mihring hmasa berte pawh chhungkua ni turin hmeichhia leh mipa-ah a siam a, nupa niin chhungkaw hmasa ber an din a ni. Chhungkua nih tling tur hian a number zat bithliah a awm lo va, nuparek atanga chhungkaw inthlah chhawng tam tak cheng ho (joint-family) thlengin chhungkua a nih theih tho a ni. THILSIAM DANGTE LEH MIHRING DANGLAMNA: Kan inan lohna tamtak zingah a langsar ber chu chhungkuaa khawsak thu-ah hian a ni. Thilsiam dangte chu an lo puitlina mahnia ei tur an zawn ve theih chinah chuan chhungkaw rilru pua inzawmna an nei zui tawh lo. Mihringte erawh chu chhungkua angin khawsa vek thei lo mah ila, thlahtu atangin, chhung leh khat kan inchhui thui thei hle thin. Hei hian chhungkaw hlutna a tilang chiang hle awm e. Anih leh eng vangin nge Pathianin chutianga chhungkuaa khawsa tur leh thlah chhawng tam tak pawh inzawmna nei theia min siam bik ni ang le? 1. Chithlah Pathian ngaihsak an lo pun theih nan: Mal. 2:15 ah chuan, ‘Nunna chi neiin, pumkhatah a siam lo vem ni? Engah nge pumkhatah a siam? Chi thlah, Pathian ngaihsak a zawng a ni’ tih thu kan hmu a. Lehlin tharah chuan, ‘Pathian mi, fa tha tak tak hring turin a ni’ tia lehlin a ni. Mihringte hi ran ang maia inthlah chhawng ringawt turin Pathianin min buatsaih lo va, chhungkuaah fanau Pathian ngaihsak mi thlah chhawng turin min buatsaih a ni. Chuvangin, chhungkua chu inthlahchhawnna hmun leh naupangten Pathian ngaihsakna an neih theihna tura zirtirna tha dawnga an seilenna tur hmun a ni. Hetih lai hian, fanau malsawmna dawng lo an awm bawk. Heng mite hian Pathian duhdan an puitlin lo tihna chu a ni lo. Fa nei lo tam berte hi fanau awt ve ngawih ngawih Pathianin an rila rah tura fanau a pek lohte emaw an hrin ve te pawh eng eng emaw avanga dam khawchhuak ta lote an ni. Amaherawhchu, hetiang nupate inchhung hi an hrin loh mi dangte hrin seilenna hmun leh dinkhawchhuahna inchhungkhur a ni thei tho a ni. Chutiang nupa chu tam tak an awm. Hengtiang mite hian kawng dangah Pathian malsawmna tam tak dawngin, mi dangte tan malsawmna hlu tak an ni thei a ni. 2. Kan intanpuitawn theih nan: Chhungkaw hmasa ber Pathianin a dinna chhan chu an intanpuitawn theihna turin a ni (cf. Gen. 2:18) Adama amah chauhva a awm chu tha a ti lo va, amah tanpuitu tur, a kawppui awm mi a siamsak a ni. Pathianin hmeichhia a siam chhan hi mipa tanpuitu leh dinhmun hnuaihnung zawk angin kan ngaihtuah deuh thin a, kan hnam kalphung hian a lo nem nghet deuh bawk nen. Mahse hei hi a dik lem lo. ‘Tanpuitu’ tih hian tet zawkna leh hnuaihnun zawkna a kawk lo va, a hrehawmah leh nuamah pawh taksa, rilru leh thlarauva din dunna a kawk a ni. An thlahte an lo pun zela tam tak an lo nih hnuah chuan, an intanpui dan pawh mi pahnih inkar chauhva sawr bing tawh lovin, a tul ang zelin an intanpui kual ta a ni. Chhungkaw member-te hi kan chak dan te, kan thiamna leh theihnate a inang lo va, tanpui ngai apiangte kan intanpui thin tur a ni. Tum thuhmun leh thahnemngaihna inang tlanga a tul ang zela intanpui hi chhungkaw nunzia atana Pathian min ruahmansak a ni. 3. Kan inzirtir chhawn theih nan: Chhungkaw awm chhan pawimawh tak dang leh chu nun dan dik leh rilru put dan tha inzirtirna hmun atan a ni. Sikulah te, Pawlho- e.g. Kohhran, YMA leh pawl dang dangah pawh thil tha kan inzirtir thin tak naa, inchhungkhura kan inzirtir theih ang tlukin kan inzirtir phak thin lo. A chhan chu chhungkuaah chuan nu leh pa emaw, upa zawkte emawin hmangaihna, duhsakna, an tawnhriat (experience) leh thuneihna nen an zirtir a, a tul chuan inthununa thlengin an inzirtir theih avangin a sawt bik a ni. Chhungkua chu mihring lamah chuan kan bul tanna leh a kaw tawp a nih vangin, inthununna avangin, thinrimin han titau bawk thin mah ila kan kalsan theih loh a nih avangin, mahni leh mahni kan inthlem dai leh thin a ni. Chhungkaw inzirtirna hnuaia kun thei lova chhungkaw chhuahsan hialte chu mi sual leh mi vakrawlai an ni nge nge thin. 4. Inawpkhawmna kan neih theih nan: Mumal taka nung khawchhuak tur leh thlen chin atanga hma sawn zel thei tur chuan mihringte hian inawpkhawmna tha kan neih a tul a. Hei vang hian, inawpkhawmna pawl chi hrang hrang – ram pumpui huap sorkar te, state huap sorkar te, khawtlang huap sorkar te, khawtlanga tlawmngai pawl (social organisatiuon) chi hrang hrang te, kohhran leh chhungkua te kan nei hlawm a. Inawpkhawmna a that loh chuan vantlang nun a mumal lo va, a him lo bawk thin. Chhungkua hi chutiang laka himna a awm theihna tura inawpkhawmna te ber leh tha ber a ni. Pathian Thuin, ‘Chhungtin hian puipa tu emaw tal an nei theuh si a…’ (Heb. 3:4) a tih angin mihring lamah chuan chhungkaw dintu chu nu leh pa an ni. Chhungkaw sorkar an siam a, an awpkhawmna leh kaihhruaina hnuaiah naupangte an lo seilian thin a ni. Naupangten an seilenpui rilru chu an nu leh pa te rilru kalphung bawk a ni thin. Hei hi tisa lam leh thlarau lama rilru putphung pawh a ni duh hle. Chuvangin chhungkaw inawpkhawmna hian naupang lo thang lian zelte nunah kori a tu thui em em a, chhungkaw sorkar a that loh chuan khawtlang nun leh sorkar pawh a tha tak tak thei thin lo a ni. Sawi ho turte: 1. Mizoram Baptist Kohhran chhungkuate hian kan fanaute hi ‘chithlah Pathian ngaihsak’ ni turin tan kan la tawk hlawmin kan hria em? 2. Kan khawtlang nun a tha ta lo hle hi inchhungkhura inzirtirna kan neih that tawk loh vang a ni thei ang em? ____________________________Zirlai 2-na. Thupui: Chhungkuaa Harsatna awm theite: Bible chhiar turte: I Sam 2:7-8; I Tim. 6:8-10; Gal. 6:2; Eph. 5:31-33.
THUHMAHRUAI: Mihringte hi a huhova cheng tur kan nih lain, mahni leh mahni pawh inrem thei lo leh harsatna nei fo thin kan nih avangin, chhungkuaah phei chuan buaina leh harsatna awm fo lo thei pawh a ni lo. Ram changkang apiangah mi mal leh chhungkuaa harsatna a nasat thin avangin, kan ram pawh a changkang ve telh telh a, harsatna chi hrang hrang a tam ve tual tual a ni. Tu chhungkua mah hi harsatna nei ngai lo an awm awm lo ve. Mihring nuna harsatna lo awm thinte hi vawilehkhata chin fel duak theih an ni lo fo. Harstana ching fel tur chuan a chhan leh vang hriat chian phawt a tul thin a, chumi hnuah a chin fel dan zawn thin tur a ni. Harsatna chhan ber ni lo mawhchhiat chang kan nei fo thin a, chu chu mahni inbumna a ni. Chhungkuaa harsatna thenkhat chu awlsam deuh hleka chin fel theih a nih laiin thenkhat chu mahni chhungkua maia chin fel theih loh khawpa buaina leh harsatna a ni thei bawk. Mahni chhungkaw hartsatna leh buainate zep tlata a chinfelpui theitu tur zawn nachang hre lovin a awm theih thin. Pathian thuin, ‘In ritphurhte chu inchhawk tawn rawh u, chutichuan Krista dan thu chu in zawm a ni ang’ (Gal.6:2) a tih angin a theih ang anga intanpui tawn tur kan ni. Chhungkuaa harsatna awm thei zawng zawng sawi sen a ni lo va, a tlanglawn deuh chauh lo sawi ila: 1. Nupa inrem lohna avanga harsatna: Hlimna beiseia innei kan nih theuh lain, nupa nuna inrem lohna avanga hlim lohna leh hartsatna hi a tam hle. Chhungkaw nu leh pa ber inkara inrem lohna a awm tawh chuan chhungkaw pumpui nunin a tuar lo thei thin lo. Nupa kara inrem lohna chhan tam ber chu- · Inbiak pawhtawnna (communication) that tawk loh vang. · Nupa nun inhmantawnna kawnga inlungrual loh vang · Ngaihsan zawng (value) inan loh vang · Sum leh pai hman dan fel tawk loh vang · Taksa mawina leh invawn thianghlimna thlahthlam vang · Kawppuite aia mi dang ngaihsak vang · Naupang enkawl dana lungrual loh vang · Thlarau lam nun kawnga inlungrual loh vang, etc. 2. Sum leh pai, ei leh bara harsatna: Hei hi retheihna avanga harsatna tiin a sawi theih awm e. Tumah duh vanga rethei kan awm lo va, a chhan hrang hrang vangin retheihnain min tlakbuak thin a ni. Retheihna laka kan rilru put dan hi a pawimawh hle. Mite tanpuina dawng tur leh khawngaih tura indah thlatna rilru te, retheih chu kan nihna tura khawrel ang maia ngaihna te leh ding khawchhuak tur zawnga rilru put tlat lohte pawh thil awm thei a ni. Pathian Thu chuan, ‘Ani chuan rethei chu vaivut ata a kai tho thin a, pachhia chu ekdur ata a chawi kang thin..’ (Sam.113:7; I Sam 2: 8) a ti a ni. Chuvangin Kristiante chuan retheihna hi Pathian rinchhanin tumruhna nen kan hmachhawn tur ani. Chhungkaw rethei hi chi hnihin a then theih awm e: 2:1. Rethei tak tak: Chhungkaw rethei tak tak an awm a, chungte chuan mihringin kan mamawh bulpui (basic needs) chenna in, ei leh bar tur, silhfen leh damloh nikhuaa inenkawlna tur pawh nei zo lo te an ni. Hetiang taka kan retheihna chhan tlangpuite chu: · Engkim min petu Pathian laka thilkawm vang · Hriselna that loh vanga hnathawktu awm loh vang · Thatchhiat vang · Chhungkaw hnathawh dan kawnghmang rel thiam loh vang · Rahbi tleu laklawh vang · Ramchhung politic dik lo leh development sem rual loh vang · Sum leh pai hman thiam loh vang · Chhungkaw invawn fel loh vang · Sik leh sa, chhiatna eng emaw avanga ei leh bar zawnna kawnga hlawhchham vang, etc. 2:2. Rilru lama rethei: Chhungkaw thenkhat chu rethei tak tak lo, rilru lama retheia inngai tlat an awm. Tu chhungkua mah hi duhtawk nei an awm lo va, sum leh pai duhtawk nei pawh a awm theih tak tak loh. Hetiang chhungkuain retheia an inngaihna chhante chu: · Mahni chhungkaw phak tawk hre lova chhungkaw dang nena inteh thin vang · Mahni neih tawk lungawipui theih loh vang · Rualawhna nasa lutuk (materialistic attitude) vang · Pathian Thuin nun dan tur leh rilru put dan tur min zirtir dan ngaihthah vang · Duham vang 3. Ruih theih thil avanga chhungkaw harsatna: Ruih theih thil lakah hian thalaite an inhnamhnawih tam ber lain, nu leh pa tam tak he sualnain a tihbuai an awm bawk. Ruih theih thil kan tih mai thin hi damdawi lam thil hman dik loh (drug abuse) leh zu (alchohol) te hi an ni. Heng ruih theih thilte hi a thawh dan leh hetiang thila buaite enkawl dan a inang vek lo. Ruih theih thil ti thinten an tihna chhan chi hrang hrangte chu hengte hi a ni- · Chhungkaw invawn fel tawk loh vang leh inzirtir that tawk loh vang · Thiante leh an mi ngaihsan zawngten an tih vang · Tihchhin ve hrim hrim chakna vang · Nuamtawlna zawn vang · Mahni nihphung pangngai aia thil hriat leh thil tihtheih inbeisei vang · Ruih theih thil ti thinten ti ve tura an nawr vang leh an thlem thin vang · Hnathawhna leh zirna kawnga hlawhchhamna avanga beidawn vang · Nun luahtu mumal nei lova dawngdah vang · Rilru phurrit chhawk zangtu a nih beisei vang · A sawhkhawk tur chhut chian loh vang, etc. Ruih theih thilte hi tihchhin atanga sim thei lo khawpa luhchilh awl tak vek an ni a, a chhuah leh chu thil harsa tak a ni. Hetiang mite enkawlna atana hmanraw tha ber chu thununna khauh tak (strict discipline) a ni a, chu chu chhungkaw tan thil awlai lo tak a ni. Hei vang hian ruihhlo leh zu bawiha tang tawh enkawlna hmun (rehabilitation Centre) ah te meuh pawh an thatna tur khawpa thununna kenkawh a harsat thin avangin, hlawhtlin a harsa fo thin. An thatpui tawk tura thunun an nihin an tuar peih lo va, an chhungte pawhin an lainat fo thin. Chuvangin ruihtheih thil la khawih ngai lote ven ngun leh zirtir that hi a tul em em a ni. 4. Mo leh chhungkaw member-te inkara harsatna: Chhungkaw tam takah chuan hrin hrang fa-mo an lo awm hian chhungkuain harsatna an tawh ngai lohna thilah inrem lohna avanga harsatna a lo piang chhuak ve chawk thin. A tlangpui thuin, mo leh a pasala farnute leh a pasala nu nena inkarah a awm duh bik. Hei hi sap tawngin ‘in-laws problems’ an ti thin. Hindu chhungkuaah phei chuan a nasat lehzual avangin, tuar zo lova mo intihlum pawh an tam hle a ni. Hetianga harsatna a lo awm thinna chhan tlangpuite chu: · Chhungkaw kalphung (culture) dang atangin chhungkaw thara mo lo lawi lut chuan an chhungkaw nunzia thlakin chhungkaw thar nunzia a tawmpui mai thiam loh vang. · Mo a lawiluhna chhungkuaah a intukluh tawk loh vang · Chhungkuain an mo an iai ruk avang leh an fa hrin/pianpui ang taka an en tawk loh vang · An pasalten an zir loh vang · Movin a pasala chhungte aia ama chhungte a la ngaih pawimawh zawk tlat vang · Chhungkaw member-ten nupa tuak tharte en dan leh beisei dan tawk an thiam loh vang · Kohhran pawl hrang nih avanga rin dan leh Pathian Thu pawm dan inan loh vang · Movin a pasal lak hran leh chan bik tumna a neih vang, etc. Heng harsatnate sut kianna atan chuan, fapain nu leh pate lungdum zawng nupui neih te, chhungkaw member-te tan an fapa/unaupa te nupui chu fa ang leh unau ang taka en te, hmangaihna leh dawhtheihna nena enkawl leh zirtir te a tul a ni. Tin, mo pawh an chhungkaw tharah intulutin an chhungkaw zia a zawm ve a tul. A intukluh thuk poh leh a chhungkaw tharah a inphun nghet thin a, ama tan pawh a nuam thin a ni. Sawi ho turte: 1. Retheihna laka inchawi kang turin engtin nge hma kan lak ang? 2. Ruihtheih thila heti taka kan tla chhe ta mai hi a chhan bulpui ber eng nge ni ang? -------------------------------------------Zirlai 3-na Thupui: Kristian Chhungkua leh Family Planning Bible chhiar turte: Gen 1:28; 9:7.
THUHMAHRUAI: BCM Assembly rorelna chuan ‘Birth Control chungchanga Inkaihhruaina (directive) kan neih tawhsa ang hian, Pathian thuin min zirtirnate hre reng chungin nasa lehzuala inzirtir leh hma lak ni se’ tiin a rel a. Medical science lama mi thiam Doctor te leh Pathian Thu thiamten kohhran tina zir turin hemi chungchanga zir tur thuziak an buatsaih a. Headquarters atangin kohhran tinah umzui tura ngenna pawh siam a ni tawh nain kan bawhzui tha tawk lo viau niin a lang. Kan hun tawng meka kan dinhmun thlirin inzirtir kan ngai hlein a lang si. Chuvangin, thuzir tur sem chhuah tawh chu kai tawi hlek hlekin, Kristian Chhungkaw thuzir pakhatah zir ve ta ila a tha awm e. Naupang lamin an hrethiam dawn lo tih hre reng chungin, nula leh tlangval, nu leh pate tan a pawimawh avangin zirlai atan zeh tel hram a ni e. 1. FAMILY PLANNING LEH BIRTH CONTROL AWMZIA: 1:1. Family Planning: ‘Ei leh bara chawm zawh tur chhungkaw member zat tur ruahmanna leh fa neih inkar hlat zawng rel felna’ tiin a kaih tawi theih awm e. Sawi fiah belh ila – India ramah hian kum 18 tling chin chu puitlingah ngaiin inthlannaah vote an nei thei a, nupui pasal nei thei chinah pawh ngaih an ni. Medical science lam atang erawh chuan kum 20 tlin hmaa nupui pasal innei chu kum tling lova innei an ni a, hmeichhia kum 20 tlin hmaa fa nei chu kum tling lova fa nei a ni a, hengte hi hriselna atan an tha lo ve ve tih a ni. Chuvangin innei pawh ni se, kum 20 tlin hnuah chauh nau pai tura zirtir tur an ni tih a ni. Tin, fa neih atanga rei lote, kum pawh vei lova nau pai leh te, fa 5 aia tam pai leh hrin hrim hrim hi hriselna atan him tawk lova ngaih a ni. Tin, ei leh bar lamah mi tinin tha taka enkawl zawh tawk, hautak deuh chung pawha sikul thaa an kaltir theih tur chin fa 2 emaw 3 emaw neih hi hnam changkan nan a tul a. Chuvangin ‘fa tir neih hmanhmawh loh, chhang tihkhat leh fa neih tam loh’ chu sawrkar inzirtirna au hla (slogan) a ni a, chu chu Family Planning an tih chu a ni. 1:2. Birth Control: ‘Nupa nun hmang chunga nau pai thei lo tura inven’ tihna a ni. Nau pai lo tura invenna hi kawng hrang hrang a awm a. Hman lai atang tawhin hetiang hmanrua hi an lo siam chhuakin, an lo hmang tawh thin nain, an hman chhan atana him tawk chu kum AD zabi 20-na hnu lamah chauh hmuh chhuah a ni. Tichuan, Family Planning Programme hmangin chhungkaw len zawng (size) ruahman a ni a, Brith Control hmangin tihpuitlin a ni tihna a nih chu. 2. FAMILY PLANNING PROGRAMME LEH MIZOTE: Family Planning leh a hmanrua birth control chungchang hi Mizoramah chuan kum 1960 vel atangin zirtir tan kan ni ti ila a sual awm lo ve. He zirtirna hi sawrkar policy a nih bakah kan mi rin zawng tak, Doctor-ten mipuite min zirtir avang te, insiamin lawmman a lo neih avang te leh chhungkaw hma lam hun a tihthawven hmel em avang tein kan bawh ruih ruih a ni ber mai. Kum 1970 hma lama fa hring kin hmanho kha chuan a tlangpuiin fa 5-8 an neih hlawm. A hnu lam, 1970 hnu lama fa hring tanhote chuan fa 3 kan nei tlangpui. Kohhran pawl thenkhat, an inzirtirna avanga insiam remchang lo, fa ngah deuhte chu an awm mai thei. Kum 1960 atanga kum 55 (1960-2015) a vei meuh chuan kan ti lutuk mah mah em tih theih a ni ta! Ram changkang hmasa zawk – khawthlang ramte chuan family planning hi an lo hman tan (practice) hma tawh avangin, an ram zau dan chhutin mihring an tlem tawh a, hnathawktu atan ram dang mi lak luh an ngai tawh hial tih hriat a ni a. India ramah erawh chuan ram pumpui ngaihtuahin sawrkarin family planning programme a kalpui chiam hi a tihawm tak a ni. Kum 2011 chhiarpui-a a ram zau zawng ngaihtuaha mihring bit zawng (population density) chu Sqkm.1-ah mihring 382 vel kan cheng a ni. Hei vang hian ram chhung hmun tinah family planning programme hi uar takin a kalpui a. Keini Mizote hi a tlakna leilung tha ber pawlah kan lo tang a. Kum 2011 chhiarpui-a Mizoram population density chu Sqkm khatah mi 52 chauh kan awm. Hriat ve mai maiah – Arunachal Pradesh ah an tlem ber a, mi 17 a ni. Manipur 115, Nagaland 119, Meghalaya 132, Tripura 350, Assam 398, Delhi UT 11,329, W.Bengal 1,028, Bihar 1,106, Kerela 860. Kum 2015 – 2016 BCM Inchhiarna (statistic) kan en chuan a pumpuiah chhungkua 34,474 kan awm a, nau piang zat chu 3,082 (8.94%) an ni a, chhungkaw za zelah chhungkaw 8.94 chauhvin nau piang thar an nei a, chhungkaw 91 vel zetin nau piang thar an nei lo tihna a ni. Hemi kum chhung vekah hian mitthi 874 kan awm. Bru Baptist Church, Chakma Baptist Church & Non-Mizo-te chhiar tel loh phei chuan chhungkua 29,704 kan ni a, chutah chuan nau piang 2,405 (8.09%) leh mitthi 764 an awm. Heng zawng zawng kan chhut hian sawrkar family planning programme chu zahawm viau mah se, kan hnam bik leh kan kohhran kan inenin, a him tawk lovin a lang. A him tawk lohna chhante – 2:1. Pian punna (birth rate) lamah kan hniam lutuk: Sawi tawh angin Mizo society hi fa neih tlem inzirna (birth control) a hlawhtlinna pawl tak a ni hial awm e. Khaw/veng thenkhatah phei chuan a khaw population ngaihtuahin school naupang an tlem viau niin sawi a ni. Kan kohhran kumtin inchhiarna atanga kan enin Tualchhung kohhran hrang hranga kum khata nau piang kan tlem hle a, hei hian BCM pumpui huapa nau piang zat pawh a nghawng nghal a ni. Hetiang zela kan kal chuan kan hma lam hun atan kan ram leh kohhranin hmabak tha lo tak kan nei ang tih a hlauhawm a ni. 2:2. A hahdamna hian kan mawhphurhna min ngaihthahtir: Fa neih tlem hi chhungkaw tan a zangkhai thlak a, nu tan phei chuan a hahdamin hriselna atan pawh a tangkai hle. Amaherawhchu, Pathianin mihring hmasate mal a sawmna pakhat chu – ‘chi tam tak thlaha lo pungin, leilung hi luah khat ula….’ tih a ni. (Gen 1:28; cf. Gen. 9:7). Chuvangin kan peih tawk leh kan duh zat chauh fa neih hi chithlah malsawmna min petu Pathian duh dan kalh a nih bakah mahni hmasialna leh nawmsak thlakhlelhna a ni em tih pawh ngaihtuah chian a tul hle. 2:3. Pian tlem avanga chhungkaw changkanna hian chhungkaw tha a siam kher lo: Thiamna sang zel avangin damdawi leh hmaraw chi hrang hrang hmangin fa nei tlem tura indan a lo awlsam ta hle a. Hei hian fa tlemte neia ei leh bar bakah mihring khawsakna kawng hrang hranga intodelh leh changkan tumna kawngah min hruai thui viau tawhin a lang. Chu chu mihring lam taka family planning thil tum pawh a ni. Amaherawhchu fa neih tlem leh hmuh theih thil (material)-a hnianghnarna hian khawvel thila intlansiakna tha lovah min hruai lut thei a. Thangtharten an nungchang hloh phahin chhungkaw tlak chhiatnaah min hruai thei a, min hruai mek pawh niin a lang. 2:4. Mi dangte tan kan ram kawngka kan hawn zau phah : Kan sawi tawh angin India ram pum pui mihring bit dan (polulation density) atang chuan mihring kan bit tawh hle a, Mizoram bikah chuan kan ram zau zawng leh a mi cheng ngaihtuahin kan la tlem lutuk a ni. Mihring kan la thawl avangin, thenawm state mihring tawt tawhnaa awmte tan lo luh nan a itawm a. Mi tam tak an lo lut tawh reng a, keimahni kan la thawl avangin ngaihmawhna chang pawh kan hre lo va, a ram neitu aia inthlah pung chak zawk hnamten kan ram zimte hi min rawn tawm a, min la tamchhuah zel lovang tih a sawi theih loh. Democrary sorkar-ah chuan tam (quantity) hi kawng hrang hrangah tehfung pawimawh tak a ni a, tlem hian that lohna a ngah hle a ni. Chuvangin, kan ram leh hnam a boral loh nan leh kohhran member kan lo pun zel theih nan, chhungkaw tha nei tura ruahmanna (family planning) kan siamna kawngah Pathian thuin min zirtir dan leh kan ram dinhmun hre reng chungin ngaihtuahna fim tak kan hman a tul a ni. Sawi ho tur: Birth Control hmanraw chi hrang hrang hman uar lutuknain kan hnam leh chhungkuaa thil tha lo a thlente sawi tur kan hria em? _________________________________Zirlai 4-na Thupui: Family Planning & Birth Control Chungchanga BCM Ngaihdan: Pathian Thu chhiarturte: Gen 1:28; 3:15; 9:7.
THUHMAHRUAI: Mihring hi inthlah punga leilung luah khat tur kan nih lai leh kan peih tawk leh duh tawk chauh fa nei tur kan nih loh laiin, Pathian anpuia siam, chhia leh tha hriatna nei kan nih avangin ransa ang maia nau pai theih hun apianga pai a, fa neih theih zat zat nei tur chu kan niin a rinawm lo. Mahni inhmakhua thei lo nungcha leh thilsiam dangte pawh anmahni an inhmakhua theih loh avang leh an hma lam hun atana ruahmanna fel an siam thiam ve loh avangin an indip chhiat lohna tur te, rah tha an chhuah theihna turtein a enkawltu mihringin kan tanpui thin a ni. Chuvangin, chhungkaw awm dan tur chungchanga ruahmanna tha siam hi Kristiante tan chuan kan tih tur niin a lang a, amaherawh chu Pathian rawn chungin fimkhur taka kan ruahman chu a tul a ni. Bible zirtirna leh family planning hi apawng apuiin an inkalh lo va, amaherawhchu family planning tihhlawhtlinna atana Birth control hman dan dik lo chu a awm theih avangin chutiang lakah chuan kan fimkhur tur a ni. Family planning atana birth control hman danah Kristiante pawm dan a inan vek loh avangin BCM chuan kan pawm dan leh kohhran miten tha taka kan hman theih nan hetiangin inkaihhruaina a siam a ni. 1. Chhang tihkhat (birth control for spacing child birth): Bible zirtirna kan enin fa nei tlem tur ngawr ngawra inzirtir hi a dik lo va, chutiang bawkin awmze nei lova fa neih teuh pawh a dikin a lang lo. Pathian anpuia siam, Chanchin Thain a chhun en leh tihvara awm tawhte chuan Pathian rawn chungin fimkhur takin family planning kan kalpui tur a ni. Nuin nau a pai theih hun apianga a pai hian, nau chhang a zing lutuk theiin, nu leh a fate hriselnain nasa takin a tuar thei a ni. Chuvangin family planning tihhlawhtlin nan a hnuaia birth control hmanraw hrang hrangte hmang hian chhang zing lutuk lo leh fa nei tlem lutuk lovin fa neih theih hun chhung hi a hman theih a ni. 1) Insumna (Natural method): Hei hian Bible zirtirna a kalh lo va, Kristiante chuan hman tur a ni. Hmeichhe puitling pangngai chuan thla tinin thi an nei a, thi neih hma ni 14 velah chi bawm atangin hmeichhe chi (tui) pakhat a lo chhuak a, chu chu mipa chi nung nen an intawn fuh chuan naute-ah a lo insiam thin a ni. Chu hmeichhe chi chu thi neih leh thi neih inkar laihawl, chawlhkar khat vel chauh a dam a, chutih hun chhunga mipa chi nen an intawn loh chuan nau a pai theih loh. Hetiang hun bi chhiar chung hian chhangkhat tawkin fa a neih theih a ni. 2) Indanna (contraceptive) hman: Hei hi chi hnih – taksaa dah/vuaha lak leh chi leh a eia ei chite an ni. Taksaa dah/vuah chi chu copper T leh condom te an ni a, hmeichhe chi leh mipa chi an intawn lohna tura danna hmanruate an ni. A eia ei chi chu damdawi mum a ni a, Oral contraceptive Pill (OCP) tih a ni a, chi hrang hrang a awm. Hetiang damdawi hi nu chi bawm atanga chi nung thla tina chhuak thin khap/danna a ni. A eng ve ve pawh hi inneihna pawn lama hman anih chuan nawmsip bawlna a ni a, thil dik lo a ni. Nupa karah hrisel lohna avang emaw, chhang zin lutuk loh nan emaw-a nupa remtih dunna atanga hun eng emaw chen naupai lo tura inven nana hman chu thil pawi niin a lang lo. 2. Nau pai thei lo tura insiam (sterilization for birth control): Nu chi bawm (ovary) bul hnaia mipa chi a va luh thlen theih lohna turin hmeichhe chi kawng hreng pingin emaw tan bungin emaw nau pai thei lo turin insiam a ni thin. Hetianga hmeichhe insiam dan hi ‘tubectomy/tubal ligation’ tih a ni a, ‘insiam’ emaw ‘inzai’ emaw tiin sawi a ni thin. Hetiang bawk hian mipa pawh chi kawng hreng pingin emaw, zai bungin emaw insiam a ni thin a. Chutiang chu ‘vasectomy’ tih a ni. Hetianga insiam hi permanent-a insiamna a ni a, phelha zawm that leh theih chu ni mahse a hlawhtling mawh hle. Chuvangin Pathian ram avang emaw, nu hriselna leh nunnain a chhiatpui dawn tak zet a nih loh chuan hetianga nau pai thei tawh lo tura insiam hi BCM chuan tha a ti lo a ni. 3. Nau insiam tawhsa tihtlak (abortion for birth control): Nau insiam tawh tihtlak (abortion) hi nau paitu nunnain a chhiatpui ngei dawn a nih loh chuan tih loh tur a ni. 4. KAN TIHSUAL LEH MIN CHOTU KAN HMACHHAWNTE: Thil sawt tawh lo mah ni se, duh aia fa nei tlem kan awm nual awm e. A chhan tam tak awm thei zingah nuin a hriselna a chhuanlam vang a ni deuh fo. Pate pawhin mahni nupuite fuih leh tanpui nachang kan lo hre tawk lo hle awm e. Harsatna nei lova nau pai leh nau pawm chu mi tlemte an nih a rinawm. Nau pai, hrin leh chawm hi thil hahthlak leh hrehawm tak a ni. Bawhchhiatna avanga Pathian anchhiate zinga mi a ni reng a ni (Gen. 3:17). Mahse Pathianin mihring nunin a pal tlang tura a dah a ni a, chhuanlam siama naupai pumpelh mai hi chu a dik lo hle awm e. Kan hun lo kal zel turah hian kan hmeichhiate hian Pathianin a siam chhan anga inthlah chhawnna kawnga inpekna thinlung an put a tul hle a ni. 5. HRIAT TUR PAWIMAWHTE : Family Planning leh Birth Control chungchangah hian heng a hnuaia mite hi hriain ngaihtuah thar leh ila a tha hle ang. 5:1. Hmeichhe chanvo ropui : Hmeichhia (nute) hian nau pai leh fa hrin hi Pathian hnen atanga mawhphurhna leh chanvo ropui tak an dawn, mipain an tih theih ve loh, khawvel hnam lo dinchhuahna bul a ni tih hriain an ngai sang tur a ni. Mipate pawhin hei hi kan hriatpui tur a ni. 5.2. Medical lam mite pawimawhna: Medical lam mite hian damdawi ina nau nei hlim, na nasa tak an tuar hlimchhawnah fa pahnih emaw pathum emaw an neih tawh chuan insiam an duh leh duh loh zawtin an sawihmuh zawk deuh fo thin niin a lang a. Sawrkar lamah chuan hei hi an mawhphurhna pawh a ni mai thei. Amaherawhchu Pathian thu leh kan hnam dinhmun thlirin insiam tura thlem lovin, insiam lo turin fuih zawk se a tha hle ang. 5.3. Insiam leh indanin a nghawng theihte: Insiam tur chuan pum zai hawn a ngai a, vanduai tan chuan inzai hrim hrim hi taksa tha lai zai chah a nih miau avangin pawi khawih theih tam tak a nei a. Tin, indanna damdawite hian nghawng tha lo (side effect) an nei vek a, thau lutuk te, taksa khawl part hrang hrang hnathawh tihchak loh te, thi neih mumal theih tawh loh te leh cancer thlengin a nghawng ve thei a ni. Insiam leh indan hlauh phahna tur khawpa tam chu ni lo mahse side effect tha lo nei ve vek an nih chu hriat atan a tha a ni. 5.4. Pasal nei lova indanna hman: Tun laiin hmeichhe pasal nei lo contraceptive chi hrang hrang – Copper T hmang te, indanna damdawi (OCP) ei te an tam tawh tih hriat a ni. Nupui/pasal nei lova hmeichhiat mipatna zalen taka hman an duh vang a ni a, hei hi Pathian thu nen a inkalh avangin pasal nei lo chuan birth control hmanruate hi hman miah loh tur a ni. Chubakah pasal nei loten hetiang hmanrua an hman hian fa neih an duh hunah harsatna a awm thei tih hriat a tha. Pathianin inthlah pun theihna min pek hi thilsiamtu (creator) a nihna chhunzawm tura chnvo min pek a ni tih hriain kan zah tur a ni. Kan nawm kan maka kan duh ang anga kan tihchingpen hi Pathian pawisawina a tling a ni. Sawi ho tur: Fanau neih zat tur chungchanga thuneihna hi kan kuta awm tur niin kan hria em? _______________________________


